مانند كوه‌ها محصور بود . « 1 » بدين‌ترتيب ، سپاه عرب ناچار بود مدت‌ها منتظر بماند ، يا آنكه از راه بنىقريظه بر مدينه هجوم برد . اما مردم بنىقريظه با مسلمانان به‌دفعات پيمان وفادارى بسته بودند و بدين كار رضا نمىدادند . حى بن اخطب كه از مردم بنىنضير بود و كينهء مسلمانان را سخت در دل داشت ، در صدد برآمد تا يهوديان بنىقريظه را به نقض پيمان وادارد . او براى اين منظور نزد كعب بن اسد پيشواى بنىقريظه رفت . كعب در آغاز از پذيرفتن او خوددارى كرد ، ولى سرانجام اصرار حى ، به شكستن پيمان رضايت داد . « 2 » پيامبر هنگامى كه در جريان خيانت بنىقريظه قرار گرفت ، چهار تن را كه سعد بن عباده و سعد بن معاذ از آن جمله بودند ، براى تحقيق درباره درستى و نادرستى اين خبر فرستاد و به آنها فرمود كه اگر نقض پيمان آنها دروغ بود ، در جمع مسلمانان آشكارا اعلام كنيد ، ولى اگر خبر حقيقت داشت ، آن را تنها به خود من بگوييد . ديرى نپاييد كه آنان بازگشتند و درستى خبر را به پيامبر ( ص ) اطلاع دادند . در اين دوران كار بر پيامبر ( ص ) و مسلمانان بسيار سخت شد ؛ به‌گونه‌اىكه منافقان نيز به سخن درآمده و مثلًا مىگفتند : محمد ( ص ) ما را به جنگ‌هاى كسرا و قيصر وعده مىداد و اكنون نمىتوانيم به قضاى حاجت برويم . پيامبراكرم براى شكستن اتحاد دشمن ، با سران قبيلهء غطفان وارد مذاكره شد و از آنها خواست كه با كسان خود از محاصره مدينه منصرف گردند تا يك‌سوم يا نيمى از خرماى يك

--> ( 1 ) . خندق را به نسبت سهمى كه براى ده تن مسلمان در حفر زمين چهل ذراع در نظر گرفته‌اند ، حدود شش كيلومتر حدس زده‌اند . حفر خندق در ماه رمضان كارى دشوار بود و در آن زمان روزه نيز همانند آيين يهود از ساعتى بعد از غروب تا غروب روز بعد گرفته مىشد و اگر احياناً فردى در موقع غروب خواب مىماند ، مىبايست بدون افطار روزه را تا غروب روز بعد ادامه مىداد . ازاين‌رو برخى از مسلمانان با مشكل روبه‌رو شدند و در حين حفر خندق ، ضعف شديد به صورت غش بر آنان غالب شد . بدين مناسبت اين آيات نازل گرديد : « . . . و از آنچه خداوند به شما اجازه داده ، بهره‌مند شويد و بخوريد و بياشاميد تا رشتهء سپيد صبح از رشتهء سياه [ شب ] براى شما آشكار شود و سپس روزه را تا شب ادامه دهيد . » ( بقره ( 2 ) : 187 ) ( 2 ) . حسن ، تاريخ سياسى اسلام ، ج 1 ، ص 137 .